1. YAZARLAR

  2. Mustafa ÖZYURT

  3. 53- UBEYDULLAH HAN
Mustafa ÖZYURT

Mustafa ÖZYURT

mustafa özyurt
Yazarın Tüm Yazıları >

53- UBEYDULLAH HAN

A+A-

     Uluğ Bey’i dünya’ya tanıtan, astronomi alanında yaptırdığı eserler oldu. Onun en meşhur eseri Semerkand da yaptırdığı büyük rasathanedir. Günümüzden yaklaşık altı asır önce yapılan bu rasathanedeki bu çalışmalar, çağımızın astronomi çalışmalarına hala ışık tutmaktadır. O gün yapılan hesaplar, günümüzün astronomik hesaplarına tıpatıp uymaktadır. 1420 senesinde tamamlanan rasathanenin ilk müdürü Gıyaseddin Gemşid’dir daha sonra Kadı Zade Rumî, sonra da Ali Kuşçu bu vazifeye getirilmiştir. Rasathanenin yer üstündeki kısmı üç katlı idi. Yıldızların yüksekliklerini bulmak için kullanılan rub’u daire Ayasofya Cami’nin kubbesi kadardı.

      Uluğ Bey, İlhanlılar zamanında yapılan rasathaneleri inceledi. Kontrolden geçirdi ve yeni rasatlar yaptırdı. On iki sene süren bu çalışmanın neticesini ancak 1437 senesinde alabildi. Ve kendi adıyla anılan büyük eseri Uluğ Bey Zîci’ni ortaya koydu. Önceki zîclerin eksiklerini tamamlayan bu eser devrin ilmi esaslara dayanan tek cetvelli olup, eski zîclerin yanlışlarını düzeltiyor ve yıldızların hareketlerini daha mükemmel gösteriyordu. Eser, bilim tarihinde Batlemyüs ve Nasîrüddin Tûsî’nin hazırladığı zîclerden sonra üçüncü büyük zîc olarak tanınmaktadır.

      Eserde umumiyetle gökyüzünün güneyinde kalan kırk sekiz takım yıldız konu edilmiş ve bu takımyıldızlar içerisinde bulunan 1018 yıldızın koordinatlarını en doğru biçimde tesbit etmiştir. Eser dört bölümden meydana gelmiştir. Birinci bölüm; Farklı kimseler tarafından kullanılan değişik kronolojik sistemleri belirtir. İkinci bölüm; pratik astronomi bilgilerini ihtiva eder. Üçüncü bölüm; dünya merkezli kâinat sistemine göre, gök cisimlerinde görülen hareketler ve yerleri ile alakalıdır. Dördüncü bölüm; astrolojiden bahseder. Eser 1665 senesinde İngilizceye tercüme edilerek Oxford’da basıldı. Fransızca tercümesi 1853 de Farça metniyle birlikte basıldı. Esere Ali Kuşcu ve torunu Mirim Çelebi tarafından şerhler yapılmıştır.

      Herhangi bir Arabî ayın birinci gününün hangi gün olduğunu bulmak için muhtelif usuller vardır. Bunların en sahihi Uluğ Bey’in bildirdiği usuldür. Bu usule göre, evvela hicri senenin birinci ayı olan Muharrem’in birinci günü bulunur. Muharrem ayı’nın birinci gününü bulmak için, bilinen hicri sene sayısı daima iki yüz on(210)adedine bölünür. Bu taksimin kalanını birler basamağındaki (en sağındaki) rakam bakiden çıkarılır. Kalan sayı birinci cetvelde, birinci sütunda yani baki sayının birler basamağı atılmış hâli sütunda bulunur. Buradan sağa doğru gidilir. Cetvelin birinci satırında yer alan ve baki sayının birler basamağını gösteren rakamın altındaki sütundan rastlanan sayı, pazardan itibaren sayılarak Muharremin birinci günü olur. Mesela 1316 hicrî senesinin Muharremi’nin birinci gününü bulmak için:

     Baki (kalan) 56’nın birler basamağındaki 6 rakamı 56’dan çıkarılınca 50’den sağa gidilince 6 rakamına aid sütunda bir (1) bulunur. Sene başının Pazar olduğu anlaşılır.

      Her hangi bir ayın birinci gününü bulmak için önce bu senenin birinci günü bulunur. İkinci cetvelde, Muharrem hizasındaki, yani birinci satırdaki sene başı rakamının bulunduğu sütunda, aranılan ay hizasındaki rakam, bu ayın birinci gününün Pazar’dan itibaren sayısı olur. Mesela 1316 senesi Ramazan ayının birinci gününü bulalım: Bu senenin başı Pazar günü, yani haftanın birinci günü olduğu için, ikinci cetvelin birinci satırında 1 rakamının bulunduğu sütunda, Ramazan hizasında 6 bulunduğundan, Ramazanın birinci günü, Pazardan itibaren altıncı Cuma günüdür.

     Uluğ bey’in ayrıca Dört Ulus Tarihi adlı başka bir esiri olduğu söylenmektedir.  Uluğ bey’e Batı dünyası ilim adamları, on beşinci asır astronomu unvanını vermişlerdir. Ayrıca Milletler arası Astronomi Derneği tarafından Ay’ın görünen yüzeyinde bir bölgeye Uluğ Bey Krateri adı verilmiştir.(türk sult. sh.406 1(Şakayık-ı Numaniyye terc; sh.37) (Devam edecek)

Bu yazı toplam 187 defa okunmuştur.
Önceki ve Sonraki Yazılar

YAZIYA YORUM KAT

UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.