Konya'da görenler Kız Kulesi sanıyor! Gerçek hikayesi ise bambaşka
Konya'da yıllardır ayakta duran tarihi yapı, görünümüyle Kız Kulesi'ni aratmıyor. Gömeç Hatun Türbesi'nin kale surlarını andıran mimarisi, Selçuklu döneminden kalan izleri ve bilinmeyen hikayesi merak uyandırıyor.
Gömeç Hatun Türbesi, Konya’nın Kalenderhâne Mahallesi’nde, tarihsel Musallâ Mezarlığı’nın içinde yer alır. Eser, Anadolu Selçuklu Devleti döneminden kalma eyvan tipi bir türbedir. Türbenin, IV. Rükneddin Kılıç Arslan’ın eşi ve Sultan III. Gıyâseddin Keyhüsrev’in annesi Gömeç Hatun’a ait olduğu tarihî kaynaklarda yer alıyor. Kesme taştan inşa edilen alt katı (cenazelik ya da kripta) ile tuğladan örülen üst bölümü bir arada barındıran türbe, yaklaşık 9×8 metre civarında dikdörtgene yakın bir plana sahiptir.
Konya Musallâ Mezarlığı’nda yükselen Gömeç Hatun Türbesi’nin erken dönem görüntüsü. Yüksek kuzey cephesi, geniş bir sivri kemerle bir eyvanı çevreler.
Türbenin en çarpıcı özelliği, duvarların üst bölümünde çepeçevre uzanan mazgal biçimli tuğla dendanlardır. Bu çıkıntılar, yapıyı dışarıdan adeta bir kale suru gibi gösterir. Gerçekten de türbenin kuzey cephesi, duvarla çevrili bir eyvan şeklindedir ve etrafındaki bu çıkıntılar ona kale benzeri bir siluet kazandırır.
TÜRBENİN MİMARİ DETAYLARI
Gömeç Hatun Türbesi’nin zemin katı çapraz tonozlarla örtülü kriptadır. Üst katta ise sivri beşik tonozla örtülü bir ziyaret mekânı bulunur. Kuzey cephedeki büyük kemerin arkasında yer alan üst bölüme iki yanından merdivenle çıkılır. Yapının kuzey cephe kalkan duvarı 12,25 metre yüksekliğe kadar ulaşmaktadır. Duvarların büyük bölümü tuğladan örülürken alt kısımlar sıralı iri kesme taş tabakalardan oluşur. Kriptanın 7-8 sıra taşla örülen alt kotu, kalın duvarları ve tuğla üst yapısı, Selçuklu eserlerinde dikkat çeken kesme taş-tuğla birlikteliğini ortaya koyar.
Türbenin zengin süslemeleri artık büyük ölçüde yok olmuş olsa da izleri günümüze ulaşmıştır. Kuzey kemerini çerçeveleyen yuvarlak geçmeler ve sütunceler, bir zamanlar renkli çinilerle kaplıydı. Eski fotoğraflar, bu bölgenin firuze, mavi ve mor tonlarındaki çinilerle bezendiğini gösterir. Bugün ancak sütun başlıklarındaki, kemer altındaki ve yan köşelerdeki çini kırıntılarından bu süslemeleri anlamak mümkündür. Yapının içindeki tonozlar da bir döneme özgü sıvalı ve renkli nakışlarla süslüydü. Bu süslemelerin büyük bölümü 1950 yılındaki onarım sürecinde yok olmuştur. Süslemelerinin önemli bir kısmını kaybetmesine rağmen türbe, taş ve tuğla örgüsüyle günümüze ulaşmıştır.
NEDEN KONYA’NIN KIZ KULESİ DENİYOR?
Türbenin kale görünümü, halk arasında “Konya’nın Kız Kulesi” olarak anılmasına yol açmış, haberlerde de yapı sık sık bu benzetmeyle gündeme gelmiştir. Ancak bu unvan yapının resmî adı değildir. Uzmanlar, benzetmenin yalnızca dış cephedeki mimari görünümden kaynaklandığını vurgular. Erdemir’in de belirttiği gibi, üst bölümünü çevreleyen mazgal biçimli çıkıntılar yapıya kale görünümü kazandırdığı için Kız Kulesi benzetmesi yapılır. Benzer şekilde Anadolu Selçuklu Mimarisi veri tabanında da dendanlarla süslenen türbenin dışarıdan bakıldığında kale görünümüne sahip olduğu ve bu nedenle “Kız Kulesi” adıyla anıldığı belirtilir.
Yani benzetme görsel bir benzerlikten kaynaklanır. Yapının asıl kimliği ise altında mezar bulunan anıtsal bir türbe olmasıdır. Bu nedenle Gömeç Hatun Türbesi, Konya'nın tarihî mirası içerisindeki özgün mimari eserlerden biri olarak öne çıkar.
GÖMEÇ HATUN KİMDİR? İŞTE HAYATINA DAİR BİLİNMEYENLER
Türbenin adını aldığı Gömeç Hatun, 13. yüzyıl Anadolu’sunda önemli bir şahsiyettir. Tarihî kaynaklarda “Mehd-i ulya” unvanıyla anılan Gömeç Hatun’un, Sultan IV. Rükneddin Kılıç Arslan’ın eşi ve Sultan III. Gıyâseddin Keyhüsrev’in annesi olduğu biliniyor. Konya’ya geldiği dönemde Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin kadın müridelerinden biri olarak anılan Gömeç Hatun, saygın bir hayırsever olarak da tanınıyordu. Kendi adına medrese ve Dârülhuffâz gibi kurumlar kurduğu vakıf kayıtlarında yer alıyor. Ölüm tarihi kesin olarak bilinmese de 13. yüzyılın sonları ile 14. yüzyılın başları arasında Konya’da vefat ettiği değerlendiriliyor.
Kültürümüzde bu tür tarihî şahsiyetlerle ilgili pek çok sözlü gelenek de dolaşır. Örneğin Konya’da Gömeç Hatun Türbesi’nin Sultan Alâeddin Keykubad’ın arıları için yapıldığına ilişkin bir rivayet anlatılır. Ancak bu anlatıyı doğrulayan güvenilir bir tarihî belge bulunmuyor. Gömeç Hatun’un adı ve türbeyle bağlantısı tarihî kayıtlara dayanırken, yapının arılar için inşa edildiği iddiası halk arasında anlatılan bir rivayet niteliği taşıyor.
Bugünkü durumda Gömeç Hatun Türbesi’nin kesme taş cephesinin üst bölümünde tuğla örgüler ve yapının mimari karakterini tamamlayan destek unsurları görülüyor.
KONYA’NIN TARİHİ MİRASI
Gömeç Hatun Türbesi, 15 Mayıs 1951’de Konya Eski Eserler ve Mülhakatı Sevenler Derneği tarafından restore edilerek bugünkü durumuna kavuşturulmuştur. Bu onarım sırasında çevre duvarında eskiden ahşap revaklar bulunduğu ve kriptada dört adet sanduka olduğu belirlenmiştir. Günümüzde yapı Vakıflar Genel Müdürlüğü mülkiyetinde bulunuyor ve koruma altında tutuluyor.
Gömeç Hatun Türbesi, Musallâ Mezarlığı içerisindeki konumuyla Konya’nın tarihî mirasının önemli parçalarından biri olmayı sürdürüyor. Selçuklu mimarisini incelemek isteyenler ve fotoğraf meraklıları için dikkat çekici bir yapı olan türbe, şehir merkezine yakın konumuyla Mevlânâ Müzesi ve Alâeddin Tepesi gibi diğer tarihî mekânlarla birlikte değerlendirilebilecek bir ziyaret noktası olarak öne çıkıyor.
