Konya'da kitabesi olmayan gizemli han! Yüzyıllardır sırrını saklıyor
Konya'nın Altınekin ilçesinde bozkırın ortasında sessizce ayakta duran Zalmanda Hanı, üzerinde yapım tarihini anlatan bir kitabe bulunmamasına rağmen mimarisi ve tarihî vakıf kayıtlarıyla geçmişe ışık tutuyor.
Konya’nın tarihî mirası yalnızca şehir merkezindeki Selçuklu eserlerinden ibaret değil. Bozkırın uzak noktalarında, geçmişte ticaret yollarının üzerinde konumlanan ve bugün sessizliğe gömülen yapılar da Anadolu’nun tarihî hafızasının önemli parçalarını oluşturuyor.
Bu yapılardan biri de Altınekin ilçesine bağlı Koçyaka Mahallesi’nin yaklaşık 8-10 kilometre güneyinde bulunan Zalmanda Hanı. Kaynaklarda “Zulmanda Hanı”, “Dinek Hanı” ve “Koçkaya Hanı” gibi farklı adlarla da karşılaşılan yapı, özellikle kitabesinin bulunmaması nedeniyle tarih araştırmaları açısından dikkat çekiyor.
HANIN DUVARLARI TARİHİNİ ELE VERİYOR
Zalmanda Hanı’nın üzerinde yapının kim tarafından ve hangi tarihte yaptırıldığını açıkça ortaya koyan bir kitabe bulunmuyor. Bu nedenle yapım tarihi kesin bir yıl üzerinden ifade edilemiyor.
Buna rağmen mimari özellikler, yapı malzemeleri ve tarihî belgeler araştırmacılara önemli ipuçları veriyor.
Han, dikdörtgen planlı ve avlusuz, kapalı barınak bölümünden oluşan bir yapı olarak tanımlanıyor. İç mekân, ortadaki daha geniş ve yüksek sahının iki yanında yer alan yan sahınlarla üç bölüme ayrılıyor. Sivri kemerlerin taşıdığı beşik tonozlar yapının ana örtü sistemini oluşturuyor. Yan bölümlerde ise ocak nişlerinin bulunması, yapının yalnızca hayvanların barındırıldığı bir yapı olmadığını, yolcuların da burada konakladığını düşündürüyor.
Bir akademik çalışmada hanın yaklaşık 22,60 metreye 17,10 metre ölçülerinde olduğu belirtiliyor. Yapıda kesme taş, moloz taş, tuğla ve farklı dönemlerden devşirme malzemelerin kullanıldığı aktarılıyor.
ASLINDA EN BÜYÜK İPUCU 1446 TARİHLİ VAKFİYEDE
Zalmanda Hanı'nın geçmişine ilişkin en dikkat çekici belge ise 1446 tarihli Sultan Hatun vakfiyesi.
Turgutoğulları ailesinden Yusuf Şah Bey’in kızı Sultan Hatun’a ait vakfiyede, bugünkü Zalmanda adıyla ilişkilendirilen “Su-ul-manda” adına rastlanıyor. Bu kayıt, hanın tarihinin araştırılmasında en önemli dayanaklardan biri olarak kabul ediliyor.
Buradaki önemli ayrıntı ise şu: Vakfiyede bölgenin veya yerleşimin vakıfla bağlantısının bulunması, hanın 1446 yılında inşa edildiği anlamına gelmiyor. Araştırmacılar bu belgeyi, yapının tarihlendirilmesinde bir ipucu olarak değerlendiriyor.
Nitekim Konya’daki resmî ve akademik kaynaklarda Zalmanda Hanı ağırlıklı olarak Beylikler dönemi yapısı olarak ele alınıyor ve 15. yüzyılın ilk yarısına tarihlendiriliyor. Bununla birlikte bazı akademik çalışmalarda yapının en erken 13. yüzyıla kadar götürülebileceği belirtilerek daha geniş bir tarih aralığına dikkat çekiliyor.
KARAMANOĞULLARI DÖNEMİNİN İZLERİ
Zalmanda Hanı'nın tarihî kimliğini anlamada Turgutoğulları bağlantısı da önem taşıyor.
Turgutoğulları, Karamanoğulları döneminde Konya ve çevresinde etkili olan önemli ailelerden biriydi. Sultan Hatun'un vakfiyesi de hanın bulunduğu bölgenin bu tarihî çevreyle bağlantısını ortaya koyan önemli belgeler arasında yer alıyor.
Konya'nın resmî yerel kaynaklarında da Zalmanda Hanı, mimari özellikleri nedeniyle Karamanoğlu dönemine ait bir eser olarak değerlendiriliyor.
BOZKIRIN ORTASINDAKİ HAN NEDEN BURAYA YAPILDI?
Bugün Zalmanda Hanı'na bakıldığında yapı, geniş tarım arazileri ve bozkırın ortasında yalnız kalmış bir tarihî kalıntı görüntüsü veriyor. Ancak geçmişte burası bugünkü kadar tenha bir nokta değildi.
Akademik araştırmalar, Zalmanda Hanı'nın bulunduğu alanın antik dönemlerden beri kullanılan bir yol ağı üzerinde bulunduğuna işaret ediyor.
Zalmanda Hanı çevresinde yapılan araştırmalarda antik yerleşim izlerine rastlanması da bölgenin tarihinin yalnızca Türk-İslam döneminden ibaret olmadığını ortaya koyuyor. Hanın yakınındaki alanın arkeolojik açıdan da önem taşıdığı, çevrede Roma ve Doğu Roma dönemlerine ait devşirme malzemelerin kullanıldığı belirtiliyor.
Daha da dikkat çekici olan ise hanın bulunduğu güzergâhın, Altınekin'in güneyindeki çeşitli yerleşimlerle bağlantılı eski bir yol ağı üzerinde değerlendirilmesi.
Bu durum Zalmanda Hanı'nın neden tam da bu noktada yükseldiğine dair güçlü bir fikir veriyor: Han, yalnızca bir yapı değil, geçmişteki ulaşım ve ticaret ağının üzerinde bulunan bir menzil noktasıydı.
HANIN DUVARLARINDA ROMA DÖNEMİNİN İZLERİ
Zalmanda Hanı'nın tarihini daha da ilginç hale getiren ayrıntılardan biri yapımında kullanılan malzemeler.
Araştırmalara göre yapının dört cephesinde Roma ve Doğu Roma dönemlerinden devşirme malzemeler kullanılmış durumda. Bu durum, hanın bulunduğu çevrede daha eski bir yerleşimin veya yapılaşmanın izlerinin bulunduğunu düşündürüyor.
Yani Zalmanda'nın hikâyesi yalnızca bir kervansarayın inşasıyla başlamıyor.
Bugün duvarlarında görülen bazı taşlar, kendisinden yüzlerce yıl önceki medeniyetlerin yapı kültüründen izler taşıyor olabilir.
Bu nedenle Zalmanda Hanı, aynı noktada farklı dönemlerin üst üste bindiği tarihî bir katman olarak da değerlendirilebilir.
SELÇUKLU KERVANSARAYLARINDAN FARKLI BİR YAPI
Zalmanda Hanı'nın bir diğer dikkat çekici özelliği, klasik Selçuklu kervansaraylarında sık görülen geniş avlulu planın burada bulunmaması.
Yapı, yalnızca kapalı barınak bölümünden oluşuyor. Bu özelliğiyle Anadolu'daki menzil yapılarının farklı bir tipini temsil ediyor.
Dijital Kervansaray projesinde de Zalmanda Hanı, Konya-Ankara yönündeki tarihî güzergâh üzerinde değerlendirilen, avlusu bulunmayan ve üç sahınlı kapalı bölüme sahip bir yapı olarak tanımlanıyor.
Bu mimari tercih, özellikle yolculukların zor olduğu dönemlerde yolcu ve hayvanların geceyi güvenli biçimde geçirebileceği kapalı bir barınak ihtiyacına cevap veren bir menzil yapısını düşündürüyor.
BUGÜN RESMÎ KAYITLARDA DA YER ALIYOR
Zalmanda Hanı yalnızca tarih araştırmalarında adı geçen bir yapı değil.
Konya'nın turizm envanterlerinde “Zulmanda Hanı” adıyla kervansaray olarak kayıt altında bulunuyor.
Vakıflar Bölge Müdürlüğü'nün yayımladığı resmî ihale kayıtlarında da Altınekin-Koçyaka'daki Zulmanda Hanı ayrı bir taşınmaz olarak yer alıyor. Kayıtlarda yapının bulunduğu taşınmazın yaklaşık 10 bin 400 metrekarelik alanla ilişkilendirildiği görülüyor.
Bu kayıtlar, bozkırın ortasında sessizce duran yapının yalnızca yerel hafızada kalmış bir harabe olmadığını, resmî kültür ve taşınmaz kayıtlarında da karşılığının bulunduğunu gösteriyor.
ASLINDA GİZEMİ, KİTABESİNDE DEĞİL KİTABESİZLİĞİNDE
Zalmanda Hanı'nı ilginç kılan belki de en önemli nokta burada ortaya çıkıyor.
Birçok tarihî yapının kim tarafından yaptırıldığı, hangi tarihte inşa edildiği ve hangi amaçla kullanıldığı kitabeler sayesinde öğrenilebiliyor. Zalmanda'da ise bu bilgileri tek satırda veren bir kitabe bulunmuyor.
Bu nedenle yapının hikâyesi; mimari özelliklerden, vakıf kayıtlarından, tarihî yol güzergâhlarından ve çevredeki arkeolojik buluntulardan hareketle yeniden kuruluyor.
Üstelik araştırmalar arasında tarihlendirme konusunda farklı ihtimaller bulunması, Zalmanda Hanı'nın geçmişini daha da ilginç hale getiriyor.
Kesin olan ise şu: Altınekin'in kırsalında bulunan bu yapı, en azından Beylikler döneminin ulaşım ve yerleşim dünyasına ilişkin önemli bir tarihî iz taşıyor. Konya'nın turizm envanterinde de yer alan Zalmanda Hanı, bugün hâlâ geçmişin yolcularına dair sessiz bir hikâye anlatıyor.
Belki de Zalmanda Hanı'nın en büyük sırrı, üzerinde hiçbir tarih yazmaması. Çünkü bu sessiz yapı, tarihini bir kitabede değil; taşlarında, tonozlarında, eski yol izlerinde ve yüzyıllar önce düzenlenen vakfiyelerde saklıyor.

