Konya'da sonu darağacında biten hayatlar

Konya’da İstiklal Mahkemesi’nin verdiği kararlar, Milli Mücadele yıllarının en çarpıcı yargı dosyalarını günümüze taşıyor. TBMM arşivinde yer alan kayıtlarda; cinayetten asker firarına, eşkıyalıktan farklı suçlara kadar uzanan çok sayıda dosyada ağır cezalar verildiği görülüyor. Bazı sanıklar idam edilirken, bazıları ise idam cezasının infazıyla karşı karşıya bırakıldı. Her kararın ardında ise dönemin şartlarını, işlenen suçu ve sanıkların hayatını ortaya koyan ayrı bir hikâye bulunuyor.Peki Konya İstiklal Mahkemesi hangi suçlar için idam kararı verdi? Kimler bu ağır cezaya çarptırıldı ve hangi olaylar bu kararların alınmasına neden oldu? 16 Aralık 1920'de Konya İstiklal Mahkemesi’nin kararında, Hocacihan köyünden Haydar Çavuş ve Ekber Ali hakkında daha önce Divan-ı Harp’te verilen hükümler ele alındı. Karara göre Ekber Ali gıyaben idam cezasına çarptırılırken, Haydar Çavuş’un Şark Cephesi’ne sevkine karar verildi. Mahkeme, Ekber Ali’nin yakalanması hâlinde yeniden yargılanmasına hükmetti. 15 Şubat 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, Beyşehir ve çevresinde yaşanan isyan olaylarıyla ilgili çok sayıda sanığı yargıladı. Mahkeme, köyleri ve jandarma karakolunu silahlı şekilde basarak hükûmeti düşürmek, jandarmaların silahlarını gasp etmek ve tüccar Tahir Ağa’nın öldürülmesine karışmakla suçlanan Yusuf oğlu Süleyman ile Musa oğlu Kara Mehmed’in asılarak idam edilmesine karar verdi. İsyana iştirak ettikleri belirlenen 3 kişiye 15’er yıl, 11 kişiye ise 3’er yıl kürek cezası verilirken, 25 sanık delil yetersizliğinden beraat etti. 1 Eylül 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, isyana katıldıkları gerekçesiyle Topal Mevlüd ve Kör Ziya hakkında karar verdi. Delibaş Çetesi’ne katılarak isyan sırasında silahlı saldırı, yağma ve gasp eylemlerinde bulunduğu belirtilen Topal Mevlüd’ün asılarak idamına hükmedildi. İsyancı gruplara komuta ettiği ve halka yönelik gasp ve işkence eylemlerine katıldığı belirtilen Kör Ziya’nın ise idam cezası, hafifletici nedenler gerekçesiyle müebbet kürek cezasına çevrildi. 1 Eylül 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, Osmanlı tebaası olduğu halde TBMM Hükümeti’yle savaşan Yunan ordusunda hizmet ettiği belirlenen İzmir Karşıyaka’dan Panayot oğlu Yorgi hakkında karar verdi. Yunan ordusuna katıldığını mahkemede itiraf eden Yorgi’nin asılmak suretiyle idamına hükmedildi. 3 Eylül 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, vatana ihanet suçlamasıyla yargılanan 3 kişi hakkında karar verdi. Osmanlı tebaasından oldukları belirlenemeyen Toma ve Dimitri’nin esirler garnizonuna teslim edilmesine, İzmirli ve Osmanlı tebaasından olduğu tespit edilen 20 yaşındaki Yorgi oğlu Argiri’nin ise asılmak suretiyle idamına oy birliğiyle hükmedildi. 7 Eylül 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, Niğde’nin Kayabaşı Mahallesi’nden Niko oğlu Niko hakkında karar verdi. Askerî birliğinden firar ettiği, yolda yaptığı düşman lehine ve hükümet aleyhine sözlerle halkı olumsuz yönde etkilediği ve birkaç kez isim değiştirerek kendisini Müslüman olarak gösterdiği belirlenen Niko’nun asılmak suretiyle idamına oy çokluğuyla karar verildi. 10 Eylül 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, asker firarisi oldukları gerekçesiyle iki kişi hakkında karar verdi. İki kez firar eden Abdurrahman oğlu Ali, 50 değnek cezasıyla cepheye sevk edilirken, altı kez firar ettiği ve firari olduğu dönemde eşkıyalık ile çeşitli suçlara karıştığı belirlenen Hüseyin oğlu Ali’nin Sarayköy’de asılmak suretiyle idamına oy birliğiyle karar verildi. 5 Eylül 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, Karaman’ın Pınarbaşı köyünden İbrahim oğlu Asım hakkında idam kararı verdi. Delibaşı Mehmed’in yaklaşık 500 kişilik silahlı grubuyla Konya’nın basılması ve isyan hareketine katıldığı, daha sonra Mersin’e giderek yabancı bir hükümete sığındığı ve yeniden isyan hazırlıkları yaptığı belirlenen Asım’ın, Hıyanet-i Vataniye Kanunu’nun 2. maddesi uyarınca asılmak suretiyle idamına oy birliğiyle karar verildi. 5 Eylül 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, asker firarisi oldukları gerekçesiyle Bor’dan Abdurrahman oğlu Mehmed ve Mehmed oğlu Ahmed hakkında karar verdi. Birden fazla kez firar eden ve 8 askerin silah, cephane ve atlarıyla firarını teşvik ettiği belirlenen Mehmed’in idamına, Ahmed’in ise 80 değnek cezasıyla cepheye sevkine karar verildi. 5 Eylül 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, asker firarisi oldukları gerekçesiyle Çumra’nın İsmil köyünden 19 kişi hakkında karar verdi. Yedi kez firar eden Hasan Hüseyin bin Ömer’in idamına hükmedilirken, beş sanığa 80’er, altı sanığa 40’ar ve beş sanığa 20’şer değnek cezası verilerek cephelere sevk edilmelerine karar verildi. Ayrıca bazı sanıklardan kaybettikleri silah, cephane ve eşyaların bedelinin tahsil edilmesine hükmedildi. Konya ve Sultaniye’deki isyan hareketlerine katıldıkları gerekçesiyle yargılanan 8 kişinin asılarak idamına karar verildi. 9 kişi ise müebbet kürek cezasına çarptırılarak Sivas, Diyarbakır, Harput ve Malatya’daki hapishanelere gönderildi. 17 Eylül 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, Adana’nın işgali sonrası Ermeni çeteleriyle birlikte hareket ettiği gerekçesiyle Yozgat’ın Terzili köyünden Abraham oğlu Manuk hakkında karar verdi. Bir çetenin kumandasını üstlendiği belirlenen Manuk’un, bir gece jandarma karakolunda görevli Süvari Mustafa’yı başka bir kişiyle birlikte öldürdüğü, cesedini yorgana sararak silah ve cephanesini alıp götürdüğü tespit edildi. Ayrıca takiplerine çıkan jandarma müfrezesine ateş açıldığı ve Müslüman halkın öldürülmesine yönelik çete faaliyetlerinde bulunduğu belirlenen Manuk’un asılmak suretiyle idamına oy birliğiyle karar verildi. 17 Eylül 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, Konya İsyanı’na katıldığı ve çete faaliyetlerinde bulunduğu gerekçesiyle Yozgat’ın Terzili köyünden Ermeni milletinden Abraham oğlu Manuk hakkında karar verdi. Manuk’un Ermeni çeteleriyle birlikte hareket ettiği, bir jandarmayı ve takip sırasında bir başka silahlı kişiyi öldürdüğü, ayrıca Müslüman halkın öldürülmesinde aktif rol aldığı tespit edildi. Mahkeme, Manuk’un Hıyanet-i Vataniye Kanunu’nun 2. maddesi uyarınca asılmak suretiyle idamına oy birliğiyle karar verdi. 12 Kasım 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, Adana’da Müslüman halka yönelik zulüm ve cinayetlere karıştığı gerekçesiyle Kayserili Semak oğlu Kasbar Efe hakkında karar verdi. Ermeni Komitesi içerisinde yer aldığı ve Ahmed Efendi ile oğlunun öldürülmesine katıldığı belirlenen Kasbar Efe’nin Konya’da asılmak suretiyle idamına oy birliğiyle karar verildi. 31 Ekim 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, Silifkeli Emin'in, parasını almak ve askerlikten kurtulmak amacıyla Aişe’yi öldürdüğünü ve oğlu Hüseyin’i yaraladığını tespit etti. Cinayette kullanılan bıçağın üzerindeki kan izlerini yok etmek için soğanla temizlendiği, olayın ardından Emin’in üzerinde ve bıçak kılıfında kan lekeleri bulunduğu belirlendi. Mahkeme, Emin’in asılmak suretiyle idamına oy birliğiyle karar verirken, yaralanan Hüseyin’in 2 bin 250 kuruşluk tedavi masrafının Emin’in terekesinden tahsil edilmesine hükmetti. 22 Ağustos 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, asker firarisi olan Isparta’nın Darıviran köyünden Ali Rıza’nın daha önce altı kez firar ettiğini, bu kez de savaş cephesinde düşman karşısından kaçtığını tespit etti. Ali Rıza’nın iki firarında silahını da beraberinde götürdüğü ve bunu mahkemede kabul ettiği belirtildi. Mahkeme, asker firarisi Ali Rıza’nın asılmasına (salben) idam edilmesine çoğunlukla karar verdi. 22 Ağustos 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, asker firarisi oldukları belirlenen 6 kişi hakkında karar verdi. Daha önce beş kez firar ettiği ve iki kez silahıyla birlikte kaçtığı tespit edilen Hasan oğlu Veli ile dört kez firar eden Osman oğlu İbrahim’in idamına karar verildi. Ali oğlu Süleyman 6 ay pranga-bend cezasına çarptırılırken, diğer üç sanığın 80’er değnekle cezalandırılarak Garb Cephesi’ne gönderilmesine hükmedildi. 24 Ağustos 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, düşman lehine casusluk yaptıkları iddiasıyla yargılanan 9 kişi hakkında karar verdi. Belediye Reisi Mehmed Efendi, Köse Mehmed oğlu Tahir, Çalık Salih, Belediye Tahsildarı Ali Efendi, Kurd Kel Osman ve Kemaneci Mehmed’in casusluk yaptıkları sabit görülerek asılmak suretiyle idamlarına karar verildi. Asker Osman’ın 50 değnekle cezalandırılarak Garb Cephesi’ne gönderilmesine, Şükri Efendi’nin Niğde’de, Belediye Kâtibi Salih ve Tahsildar Ali Efendi’nin ise Çorum’da ikamet ettirilmesine hükmedildi. Ekmekçi Tuzcu Osman, Değirmenci Koca Şerif Ahmed ve Şerife ise beraat etti. 25 Ağustos 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, isyan hareketlerinin failleri oldukları gerekçesiyle yargılanan sanıklar hakkında karar verdi. Mahkeme, Mustafa Remzi, Hacı Osman, Hilmi, Hacı Sabit, Molla Mustafa ve Beşe Mustafa’nın asılmak suretiyle idamına hükmetti. Hilmi hakkındaki karar oy çokluğuyla, diğerleri hakkındaki karar ise oy birliğiyle verildi. Mahkeme ayrıca bir sanığı müebbet hapse mahkûm ederken, bazı sanıklara hapis ve zorunlu ikamet cezaları verdi; beş sanığın ise beraatine karar verdi. 28 Ağustos 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, asker firarisi olan Vanlı Osman oğlu Abdullah hakkında karar verdi. Abdullah’ın geceleyin komşusu asker Mehmed’in eşi Hadice’nin evine duvardan girerek ırzına tecavüze teşebbüs ettiği ve evinde Rus mavzeri ile cephane bulunduğu tespit edildi. Mahkeme, Abdullah’ın asılmak suretiyle idamına oy birliğiyle karar verdi. 28 Ağustos 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, Bozkır ve çevresinde yaşanan isyana katıldıkları gerekçesiyle çok sayıda kişi hakkında karar verdi. İsyana fiilen katılmak, halkı isyana teşvik etmek ve hükümet kuvvetleriyle çatışmakla suçlanan Ahmed Çavuş ile Abdulmuttalib’in asılmak suretiyle idamına karar verildi. Cemile’nin Hacı Mehmed’i ile Hüseyin Çavuş müebbet hapis ve kürek cezasına çarptırılırken, 5 kişi millî dava sonuçlanıncaya kadar Diyarbakır’da ikamete gönderildi. 6 kişi ise beraat ederek serbest bırakıldı. 29 Ağustos 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, askerlikten firar ettikleri gerekçesiyle yargılanan 18 kişi hakkında karar verdi. Sanıklara 20 ila 80 değnek arasında değişen cezalar verilerek çeşitli cephelere sevk edilmelerine hükmedildi. Mahkeme, Seyyid Ali’nin yeniden firar etmesi halinde yakalandığı yerde idam edilmesine karar verdi. 28 Ağustos 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, asker firarisi olduğu belirlenen Çumra’nın Kuzucu köyünden Mehmed oğlu Süleyman hakkında karar verdi. Süleyman’a 50 değnek cezası verilerek Şark Cephesi’ne sevk edilmesine, yeniden firar etmesi hâlinde idam edilmesine ve kaybedilen silah, cephane ile devlet eşyasının bedeli olarak 15 bin kuruşun mal varlığından tahsil edilmesine hükmedildi. 30 Ağustos 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, evinde silah sakladığı belirlenen Durakfakih Mahallesi sakini Mehmed oğlu Mevlüd hakkında karar verdi. Silahını belirlenen süre içinde teslim etmeyerek sakladığı tespit edilen Mevlüd’ün asılmak suretiyle idamına oy birliğiyle hükmedildi. 30 Ağustos 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, asker firarisi olduğu belirlenen Karahöyük köyünden Ahmed oğlu Seyyid Ali hakkında karar verdi. Daha önce 5 kez firar ettiği ve yeniden bağlı bulunduğu bataryadan kaçtığı tespit edilen Seyyid Ali’nin asılmak suretiyle idamına oy çokluğuyla hükmedildi. 31 Ağustos 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, Ermenek ve Karaman çevresinden askerlikten firar ettikleri ve ardından eşkıyalık yaptıkları belirtilen kişiler hakkında karar verdi. Mahkeme, Yörük Süleyman’ın asker firarisi olduğu halde eşkıyalığa öncülük etmesini ve sevk edilen 17 askerin bulunduğu yerde silah kullanmasını ağırlaştırıcı neden sayarak asılmak suretiyle idamına karar verdi. Süleyman’ın suç ortağı Başdereli İbrahim ise Sivas Hapishanesi’nde 3 yıl kürek cezasına çarptırıldı. Diğer üç sanık Ahmed oğlu Mehmed, Yörük Hüseyin ve Mustafa oğlu Ahmed’e 50’şer değnek cezası verilerek Mehmed ile Hüseyin’in Şark Cephesi’ne, Ahmed’in ise Garb Cephesi’ne gönderilmesine hükmedildi. Konya İstiklal Mahkemesi’nin bazı kararlarında idam cezası doğrudan uygulanmadı. Ancak mahkeme, benzer suçların tekrarlanması hâlinde cezayı ağırlaştırarak idam hükmünün uygulanacağını açıkça belirtti. 5 Aralık 1920’de Konya İstiklal Mahkemesi, isyana katıldıkları suçlanan Mevlüd bin Ahmed ile Mehmed’i delil yetersizliğinden beraat ettirdi. Ancak askerlikten firar ettikleri için Şark Cephesi’ne gönderilmelerine, yeniden firar etmeleri halinde ise idam edilmelerine karar verdi. 11 Aralık 1920’de Konya İstiklal Mahkemesi, çevre illerden çok sayıda askerin firar ettiğini tespit etti. İlk kez firar edenler Şark Cephesi’ne gönderilirken, daha önce firar edenlerin de cephede görevlerine devam etmesine karar verildi. Mahkeme ayrıca, yeniden firar edenlerin mazeretleri kabul edilmediği takdirde idam edileceğini bildirdi. 31 Ekim 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, cinayet suçlamasıyla yargılanan asker firarisi Hüseyin bin Gök Mustafa ile annesi Durana hakkında karar verdi. Mehmed’in eşi Ümmü’yü öldürdüğü ve cinayete neden olan kavgayı kabul ettiği belirlenen Hüseyin’in idamına karar verildi ancak annesi Durana’nın teşvik ve tahrikinin etkili olduğu gerekçesiyle cezası 15 yıl küreğe çevrildi. Cinayete teşvik ettiği belirlenen Durana ise 3 yıl kürek cezasına çarptırıldı. 28 Ağustos 1921’de Konya İstiklal Mahkemesi, asker firarisi oldukları gerekçesiyle yargılanan 6 kişi hakkında karar verdi. Üç kez firar eden Hüseyin oğlu Musa ve Osman oğlu Ali ile altı kez firar eden Hasan oğlu Ali ve iki kez firar eden İsmail oğlu Osman’a 80’er değnek cezası verilerek Şark Cephesi’ne sevk edilmelerine, yeniden firar etmeleri hâlinde idam edilmelerine karar verildi. Mehmed oğlu Mehmed ile Seyyid Ali oğlu Seyyid Ali ise 50’şer değnek cezasıyla Garb Cephesi’ne gönderildi. Mahkeme ayrıca kaybedilen silah ve mühimmatın bedelinin sanıklar ve ebeveynlerinden tahsil edilmesine hükmetti.