Prof. Dr. Abdurrahman KUTLU            (Selçuk Üniversitesi Eski Rektörü)

MALAZGİRT'TEN SONRA DOĞU VE GÜNEYDOĞU ANADOLU'DA KURULAN TÜRK BEYLİKLERİ

Prof. Dr. Abdurrahman KUTLU (Selçuk Üniversitesi Eski Rektörü)

Türklerin Anadolu’daki varlığı 1071 Malazgirt Zaferi ile başlamamıştır; aksine bu topraklar binlerce yıldır Türk izlerini taşımaktadır. Malazgirt Zaferi ile Anadolu’ya gelen Müslüman Türklere tarihçiler tarafından "Son Türkler" denmiştir.

Nitekim kazı çalışmaları süren on iki bin yıllık Göbeklitepe’deki (Şanlıurfa) buluntular karşısında yabancı uzmanların "Bu sizin" demesi, bu köklü geçmişin en çarpıcı kanıtıdır. 

Gazi Mustafa Kemal Atatürk de Hatay’ın anavatana katılmasından hemen önce Adana’da yaptığı konuşmada, "Dört bin yıllık vatan toprağı, düşman çizmesine terk edilemez" sözleriyle bu kadim bağa vurgu yapmıştır.

Malazgirt Savaşı öncesinde, Büyük Selçuklu Devleti döneminde Çağrı Bey liderliğinde Doğu Anadolu’ya yoğun Türk akınları düzenlenmiştir. Ancak bu seferlerin temel amacı bölgeyi tanımak ve keşfetmektir. 

Anadolu’da kalıcı Türk egemenliğinin kurulması ise Sultan Alparslan’ın 1071’deki büyük zaferiyle başlamıştır. Alparslan’ın fethettikleri toprakları komutanlarına vermesiyle, tarihimizde "Birinci Dönem Anadolu Beylikleri" olarak bilinen yeni bir çağ açılmıştır.

Zaferin hemen ardından Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da kurulan ilk Türk beylikleri şunlardır:
• Saltuklular (1072): Erzurum ve çevresinde kurulan, Anadolu’daki ilk Türk beyliğidir.
• Mengücekliler (1080): Erzincan, Kemah ve Divriği civarında hüküm sürmüştür.
• Danişmendliler (1080): Sivas, Tokat, Malatya ve Kayseri çevresinde güç kazanmıştır.
• Dilmaçoğulları (1085): Bitlis ve çevresinde varlık göstermiştir.
• Artuklular (1102): Mardin, Diyarbakır ve Harput (Elazığ) bölgelerinde kurulmuştur.

1071 öncesi dönem Doğu Anadolu için bir "keşif" süreciyken, kalıcı yurt edinme ve Türkleşme bu zaferin ardından hız kazanmıştır. 

Kurulan bu ilk beylikler, hem askerî hem de kültürel açıdan bugünkü Türkiye’nin temellerini atmıştır. Bir yandan Bizans ve Haçlı ilerleyişini durdurarak İslam dünyasını korumuş, diğer yandan inşa ettikleri eserlerle Anadolu’ya ilk Türk-İslam mührünü vurmuşlardır. 

Bu süreçte kendilerini çok yönlü bir savaş çemberinin ortasında bulan beylikler, üç büyük cephede kritik mücadeleler vermiştir:
• Bizans Taarruzlarını Durdurmak: Malazgirt yenilgisini kabullenemeyen Bizans İmparatorluğu, Türkleri Anadolu’dan atmak için sürekli saldırılar düzenledi. Danişmendliler ve Saltuklular, Bizans’ın Doğu ve Orta Anadolu’ya yeniden sarkmasını canla başla engelledi.

• Haçlı Seferleri’ne Göğüs Germek: 1096’da başlayan I. Haçlı Seferi, Anadolu’daki Türk varlığına yönelik en büyük tehditti. Türkiye Selçuklu Devleti ile omuz omuza veren Danişmendliler ve Artuklular, yüz binlerce kişilik Haçlı ordularını meydan savaşları ve yıpratma taktikleriyle durdurarak Antakya ve Urfa kontluklarının yayılmasını önledi.

• Sınır Güvenliğini Sağlamak: Saltuklular kuzeydoğuda Gürcü Krallığı’nın istilalarına karşı Doğu Anadolu’yu savunurken, Artuklular da Çukurova ve Suriye hattındaki Ermeni prenslikleriyle mücadele ederek bölge güvenliğini korudu.

İlk Türk beylikleri, fethettikleri şehirleri yalnızca birer askerî üs olarak görmediler; buraları camiler, medreseler, hastaneler ve köprülerle donatarak kalıcı birer Türk yurduna dönüştürdüler. 

Günümüze ulaşan ve mimari tarihimizde çığır açan en önemli eserlerden bazıları şunlardır:

1. Saltuklular (Erzurum ve Çevresi)

Anadolu’daki en eski Türk anıtlarını inşa eden Saltuklular, konik çatılı yapıları ve özgün taş işçilikleriyle kendilerine has bir üslup geliştirmişlerdir.

MALAZGİRT'TEN SONRA DOĞU VE GÜNEYDOĞU ANADOLU'DA KURULAN TÜRK BEYLİKLERİERZURUM_ULU CAMİİ

• Erzurum Ulu Cami: Anadolu’nun en eski ulu camilerinden biridir.
• Üç Kümbetler: Türk çadır sanatının taşa yansıtılmış en erken ve en zarif anıt mezar örnekleridir.
• Mama Hatun Türbesi ve Kervansarayı (Tercan): Kadın hükümdar Mama Hatun adına yaptırılan bu yapı, dairesel mimarisiyle dünyada eşi benzeri az bulunan bir külliyedir.

2. Mengücekliler (Erzincan ve Divriği)

Sanata ve bilime büyük değer veren Mengücekliler, taş işçiliğinin dünyadaki zirve noktalarından biri olan Sivas'taki Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası’nı Anadolu’ya armağan etmiştir. 

MALAZGİRT'TEN SONRA DOĞU VE GÜNEYDOĞU ANADOLU'DA KURULAN TÜRK BEYLİKLERİDİVRİĞİ ULU CAMİİ

UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan bu şaheser; taş oymalarındaki asimetrik motifleri ve kapısında ikindi vakti beliren "namaz kılan insan silüeti" gölgesiyle mimarlık tarihinin en mucizevi yapılarındandır. 

MALAZGİRT'TEN SONRA DOĞU VE GÜNEYDOĞU ANADOLU'DA KURULAN TÜRK BEYLİKLERİ

Ünlü mimarlık tarihçimiz Prof. Dr. Doğan Kuban, bu eserin değerini "Japonlar olsa Divriği Ulu Camii'ni cam fanus içinde korumaya alırlardı." sözleriyle özetlemiştir.

MALAZGİRT'TEN SONRA DOĞU VE GÜNEYDOĞU ANADOLU'DA KURULAN TÜRK BEYLİKLERİ DİVRİĞİ ULU CAMİİ VE DARÜŞŞİFASI

3. Danişmendliler (Sivas, Tokat, Kayseri)

Eğitime ve kurumsallaşmaya öncelik veren Danişmendliler, dönemin en güçlü beyliklerinden biridir. 

MALAZGİRT'TEN SONRA DOĞU VE GÜNEYDOĞU ANADOLU'DA KURULAN TÜRK BEYLİKLERİ

Tokat merkezde ve Niksar ilçesinde Nizamettin Yağıbasan yaptırılan Yağıbasan Medreseleri, Anadolu’da kurulan ilk Türk medreseleridir. Kubbesinin ortası açık (aydınlık feneri) olan bu yapı, tıp ve astronomi eğitimi verilen ilk kurumlarındandır. 

Kayseri’nin Melikgazi ilçesindeki Ulu Cami ise beyliğin Orta Anadolu mimarisindeki gücünü yansıtan önemli bir eserdir.

4. Artuklular (Mardin ve Diyarbakır)

Güneydoğu Anadolu’nun zorlu coğrafyasında su mühendisliği harikaları ve köprüler inşa eden Artuklular, sibernetiğin kurucusu ünlü bilim insanı El-Cezerî’yi de saraylarında himaye etmiştir. 1147 yılında Hüsamettin Timurtaş tarafından yaptırılan Malabadi Köprüsü, 46,86 metrelik kemer açıklığıyla dünyanın günümüze ulaşan en geniş taş kemerli köprüsüdür. 

MALAZGİRT'TEN SONRA DOĞU VE GÜNEYDOĞU ANADOLU'DA KURULAN TÜRK BEYLİKLERİ

Diyarbakır’ın Silvan ilçesi ile Batman’ın Kozluk ilçesi sınırında, Batman Çayı üzerinde yükselen bu yapı, hem mühendislik hem de sanat açısından tüm dünyanın ilgisini çekmektedir. 

Mardin Hatuniye Medresesi de beyliğin günümüze ulaşan en değerli mirasları arasındadır.

Yazarın Diğer Yazıları